होपी नृत्य

पूर्ण जगाचे भले व्हावे म्हणून मंत्रसदृश्य गाणे म्हणून कार्यक्रमाची सुरुवात झाली. क्षणभर मनात उमटून गेले, हे तर होपी भाषेतील 'सर्वेपि सुखिन: सन्तु' च आहे!

होपी: होपितू - शिनूमू अशा मूळ नावाचे प्रचलित रूप. होपीचा अर्थ आहे शांतताप्रेमी, सुसंस्कृत, सभ्य लोक. ईशान्य अरीझोनातील हे मूळ रहिवासी. त्यांच्या म्हणण्याप्रमाणे होपी हे नुसते नाव नाही तर ती एक वृत्ती आहे. पृथ्वीचा, निसर्गाचा, सर्व जगाचा सांभाळ करण्याची, त्या विषयी आदर बाळगण्याची. होपी असणे म्हणजे नैतिकता आणि नीतिमूल्यांचे जतन करणे. पृथ्वीचा रक्षणकर्ता मसावच्या सूचनांनुसार निसर्गाशी, सृष्टीशी तादात्म्य पावलेले होपी लोक. 

जमिनीला अत्यंत पवित्र मानणारे हे लोक. जमिनीला सीमेत बांधणे, तिचे तुकडे पाडणे आणि त्यावर मालकी हक्क सांगणे हे ह्या लोकांना माहितीच नाही. Washington मधल्या Smithsonian - National Museum Of American Indian मध्ये त्यांची माहिती वाचली, एका परिषदेच्या निमित्ताने झालेल्या भाषणांचे काही तुकडे ऐकायला मिळाले आणि अक्षरश: थरारून जायला झाले. जमिनीविषयीचे असा पूज्य भाव आपण हरवूनच बसलो आहोत का? सीमारेषा न आखता, मालकीहक्क न सांगता, केवळ आमचे पूर्वज इथे राहिले म्हणून आम्ही इथे राहणार असे त्यांचे म्हणणे आहे. आज ईशान्य अरीझोनात त्यांचे reservation आहे आणि सगळी मिळून साधारण २०००० आसपास ह्या जमातीची संख्या आहे. 

Grand Canyon National Park मधल्या होपी हाउससमोर त्यांचा एक कार्यक्रम बघायला मिळाला. 

एक मातीचा चौथरा तयार केला होता. प्रथम सगळ्यांचे भले व्हावे म्हणून गायकाने केलेली मंत्रसदृश्य प्रार्थना, आळवणी. नंतर एक तालवाद्य आणि एक तंतुवाद्य वापरून काही हेलांच्या आणि काही सुरांच्या साथीने होणारे नृत्य. नृत्याच्या पोशाखात पक्ष्यांच्या पिसांचा वापर. पावसासाठी, पीक चांगले यावे म्हणून किंवा त्या परमतत्वाशी जोडणारा एक दुवा म्हणून सगळ्यासाठी त्यांच्याकडे नृत्य आहे. 

निसर्गाशी एकरूप होण्याचा भाव, कमीत कमी वाद्ये व कमीतकमी शब्दांच्या साथीने केलेले नृत्य पाहताना भारतातील आदिवासी नृत्याची आठवण येत होती. अखिल मानवजातीला जोडणारा एक अदृश्य धागा इथे क्षणमात्र आपले अस्तित्व जाणवून देतो हे खरेच. 

-वृंदा टिळक

मातीचा चौथरा