मेरी एलिझाबेथ जेन कोल्टर

मेरी एलिझाबेथ जेन कोल्टर -साउथ रीम -Grand Canyon ला जाऊन आल्यावर अनेक दिवस मनात गुंजत असलेले नाव. कोण होती मेरी कोल्टर? १८६९ साली जन्मलेली एक स्थापत्यशास्त्रज्ञ . त्या काळातल्या अगदी मोजक्या स्थापत्यशास्त्रज्ञ महिलांपैकी एक. केवळ हे किंवा तिच्या इमारती National Historic Landmark म्हणून मान्यता पावलेल्या आहेत हे, तिचे वैशिष्ट्य नाही. तर तिचे वैशिष्ट्य आहे तिचे काम आणि म्हणूनच ती तुमच्या मनात रुतून बसते. 

सर्वात आधी पाहीली ती Hermit's rest. कलत्या सोनेरी उन्हाच्या वेळी आम्ही तिथे पोचलो. समोर एक ओबड धोबड दगडांची कमान, त्यात टांगलेली एक जुनी, पुराणकालीन असावी अशी घंटा आणि त्या कमानीवर वेड्यावाकड्या अक्षरात लिहिलेले, 'hermit's rest' हे नाव. पुढे गेल्यावर वेगवेगळ्या आकारांचे दगड वापरून केलेले बांधकाम. मातीचे ढिगारे, दरीतल्या दगडांच्या रांगेत बेमालूम मिसळणारे ते खोलीचे दगड, कुठल्याही भिंतीचा पृष्ठभाग गुळगुळीत किंवा सम प्रतलात नाही. बांधकाम अगदी पुरातन वाटत होते आणि त्यात त्याचे ते हरमीट'स रेस्ट नाव. माझ्या मनात कोण्या एक शेकडो वर्षांपूर्वीच्या ऋषींच्या स्थानाची कथा पण तयार झाली आणि मग लगेच ही जागा भारतात असती तर तिथे उदबत्ती, धूप, फुले वाहिलेली आणि त्या स्थानाविषयी एखादी आख्यायिका सांगणारे कोणी नक्की भेटले असते असे येउन गेले. 

दुसऱ्या दिवशी मेरी कोल्टरचे बाकी काम बघताना लक्षात आले कि तिने बांधलेली वास्तू पाहताना जेवढी पुरातन भासते तेवढी प्राचीन नसतेच. शेकडो वर्षे जुने भासणारे हरमीट'स रेस्ट अवघ्या १०० वर्षांपूर्वी बांधले गेलेले आहे. आहे त्यापेक्षा कितीतरी पुरातन भासावे, आसपासच्या निसर्गात मिसळून जावे आणि स्थानिक कलांचा आणि संस्कृतीचा त्या बांधकामावर ठसा असावा ह्या तिन्ही बाबींविषयी घेतलेली दक्षता मेरीच्या कामात दिसून येते. 

Lookout Studio तर डोंगरकड्यात एवढा मिसळून गेलाय कि दगडांचा एक ढिगारा खाली दरीत वाकून बघत असेल असेच वाटते. चंद्राकृती कड्याच्या एका टोकाला असलेली ही वास्तू. नुसते तिच्या उघड्या Galary मधून दरीकडे पाहत राहणे कसे असेल ह्याची कल्पना केली तरी ती प्रगाढ शांतता मनात मुरत जाते. 

आडवे चिरे एकावर एक ठेवून बांधलेले होपी हाउस होपी ह्या अरीझोनाच्या आद्य रहिवाशांच्या पुरातन खेड्यातले असावे इतके जुने वाटते. 

 

आकाराने प्रचंड असलेल्या desert view watch towerची तेथील आद्य रहिवाशांच्या प्युएब्लो मनोऱ्यासारखी रचना. गोलाकार जिने, ओबडधोबड भिंती. वेगवेगळ्या उंचीवर असलेल्या वेगवेगळ्या आकारांच्या खिडक्यांमधून येणारा प्रकाश आणि भिंतीवर असलेली खास चित्रशैलीतील चित्रे ह्या मनोऱ्याला त्याचे व्यक्तिमत्व बहाल करतात. तो उजेड त्या ओबड धोबड भिंतीवर, त्या चित्रांवर पडतो आणि सावली उजेडाचे एक अदभूत नाट्य निर्माण करतो. पूर्ण कामात कुठेही सिमेंट व लोखंड दिसणार नाही ह्याची काळजी घेतलेली आहे. सगळी इमारत दगड आणि मातीचीच असावी आणि शेकडो वर्षे जुनी असावी असे वाटत राहते. तिथून दिसणारे दरी कड्यांचे दृश्य तर अप्रतिम. 

आसपासच्या परिसरात मिसळून गेलेल्या आणि तिथल्या संस्कृतीतून उमलून आलेल्या रचना हे मेरी कोल्टरच्या कामाचे वैशिष्ट्य आणि त्याबद्दल तिला मानवंदना दिल्यावाचून राहवत नाही. धन्यवाद मेरी! अशीही वास्तूरचना करता येते असे तू दाखवून दिलेस. त्या भव्य, गंभीर, प्रशांत Grand Canyonला साजेशा मानवनिर्मित वास्तू तिथे उभ्या राहिल्या ह्याचे श्रेय इतिहास नेहमीच मेरीला देत राहील. 

-वृंदा टिळक