“अगदी आध्यात्मिक भाषेत बोलायचे झाले तर आपले शरीर हे एक प्रकारे आत्म्याचे वाहनच म्हणता येईल.”
ऋतुगंध वर्षासाठी साहित्य पाठवण्याचे आवाहन करणारी महाराष्ट्र मंडळ सिंगापूरची मंडळाची अतिशय आकर्षक अशी मेल आली आणि त्यातल्या या वाक्याने विशेष लक्ष वेधून घेतले. मन खिळवूनच ठेवले म्हणा ना!! मग लक्षात आले वाहन असेल तर त्याची काळजी घेणे आले, त्याची देखभाल करणे आले. निगा राखणे आले. इतक्यात आला आंतर राष्ट्रीय योग दिवस. मग लेखाचा विषय आयताच समोर आला.
तर मंडळी, त्या आत्म्याच्या वाहनाला आणि ते वाहन चालवण्यासाठी आवश्यक असलेल्या मन, बुद्धीला सुरळीत ठेवण्यासाठीचा सगळा खटाटोप म्हणजे योग! बाकी लोक योगाच्या अनेक मोठमोठ्या व्याख्या सांगतात. आपल्यापूरती ही वरची व्याख्या पुरेशी आहे.
योगासाठी लवचिक शरीर आणि स्थिर मन आवश्यक असते असे म्हणतात. पण खरे तर सर्वात आधी आवश्यक असते योगा मॅट. तर तशी योगा मॅट माझ्याकडे आज अनेक वर्ष आहे. ती घरात असण्याचे कारण म्हणजे सगळे जण योगा मॅट घेतात, मग आपणच मागे राहून कसे चालेल? निदान खरेदीत तरी मागे नको असे म्हणून ती मॅट ची खरेदी झालेली आहे!!!
तशी त्या योगा मॅट ची घरात काही अडचण होत नाही. गोल सुरळी करून वॉर्डरोबच्या वर कोपऱ्यात ठेवली की दिसायलाही नको. दृष्टीआड होते ते मना आड होते हे तर आपल्याला माहिती असतेच!!
वर्षातून एकदा योग दिनाच्या दिवशी मात्र योगा मॅट नक्की बाहेर काढली जाते. बाकी काही योगासने केली नाहीत तरी whatsapp वर स्टेटस, फेसबूकवर पोस्ट आणि इनस्टावर रील तर टाकायला लागते ना? तेव्हा योगा मॅट पाठीमागे असेल की कसे ओथेनटिक वाटत राहते.
तर आपण बोलत होतो योगा मॅट विषयी. त्याच्या एका बाजूला थोडे वर आलेले ठिपके असतात आणि एक बाजू प्लेन असते. योग दिनाच्या दिवशी म्हणजे 21 जूनला सकाळपासून मनात संभ्रमाचे चक्र सुरू होते की यातली कुठली बाजू नक्की वर करायची? सपाट बाजू वर करायची की ठिपके वर करायचे आणि काहीच निर्णय होत नाही. त्याच्यामुळे दर योगदिनाला मी आलटून पालटून एकेक बाजू वर ठेवते. काय म्हणता ? मागच्या वर्षी कोणती बाजू वर होती ते लक्षात कसे राहते? अगदीच सोप्पे!! गुगल फोटो वर आणून देते न त्या दिवशी .. एक वर्ष आधी .. आजाचीच दिवशी असे शीर्षक असलेला!! टेक्नॉलॉजी माणसाला उपयोगी पडते म्हणतात ती अशी!!
तर मॅट ची एकदा सपाट बाजू वर, एकदा ठिपकेवाली बाजू वर असे करून योग दिनाच्या दिवशी त्यावर दहा मिनिटे शांतपणे डोळे मिटून बसते. त्याच वेळेत कोणालातरी माझे वेगवेगळ्या अॅंगल मधून फोटो काढायला सांगते. तीन वेगवेगळे फोटो असतील की whatsapp स्टेटस, फेसबूक पोस्ट आणि इनस्टावर रील अगदी छान होते. एकच फोटो तिन्ही ठिकाणी लावला की योग दिन कसा ‘दीन’ वाटायला लागतो. तेवढे फोटो आणि एखादी लहानशी विडियो काढून झाली की मग मी अत्यंत समाधानाने योगा मॅट गुंडाळून ठेवते, ती पुढच्या योग दिनापर्यंत! अगदीच अधेमधे काही विशेष कार्यक्रम असेल तर ती मॅट उघडली जातेही, अगदीच नाही उघडली जात वर्षभर असे नाही. पण त्या वेळेला बाकी गडबडच इतकी चालू असते की आपण कुठली बाजू वर घातली आहे याच्याकडे लक्ष द्यायला कोणाला फुरसत असते!!
पण गेल्या वर्षी मुक्काम पोस्ट सिंगापूर मध्ये असतानाच एका योग वर्गात जात होते. तर तेव्हा माझ्या कोरियन शेजारणीने मला नीट समजावून सांगितले की ठिपके ठिपके वाली बाजू असते ती जमिनीवर ठेवायची म्हणजे मग मॅट घसरत नाही आणि जी सपाट बाजू असते ती वर ठेवायची. अशा रीतीने माझ्या मनातील युगानुयुगांचा संभ्रम संपुष्टात आला, त्याबद्दल तिचे आभार मानावे तेवढे थोडेच.
आणि पु. ल. देशपांडे म्हणतात तसा आयुष्यातला तो बोळा निघाला आणि आयुष्य वाहते झाले. तर आता मॅट कशी घालायची हे लक्षात राहायला लागल्यावर योगवर्गात जाणे सुरू झाले. दोन-तीन वेगवेगळ्या योग शिक्षक/ शिक्षिकांच्या बरोबरचा माझ्या योगाभ्यासाचा ( कसला वजनदार शब्द आहे ना?नुसता तो लिहून देखील लै भारी वाटतेय!) अनुभव इथे नोंदवते आहे.
योगशिक्षक होण्यासाठीचा पहिली अट बहुतेक हीच असावी की अत्यंत संथ गतीने आकडे मोजता यायला हवेत!! कारण मी पाहिले आहे की आपल्याला श्वास रोखून धरायला सांगून हे लोक शांतपणे, अतिशय सावकाश ‘ एक दोन तीन चार ..’असे आकडे मोजत बसतात. श्वास रोखलेल्या अवस्थेत आपले खरे तर मनातल्या मनात शंभर आकडे कधीच मोजून झालेले असतात. इतकेच नाही तर अजून थोडा वेळ थांबलो तर शंभरी भरलीच म्हणून समजा अशी खात्रीही झालेली असते!!! ‘मोज ते बाबा किंवा मोज ग बाई पटापटा’ असे आपल्या मनात कितीदा तरी येऊन गेलेले असते. नंतर अगदीच आर या पार अशा स्थितीत आपण आल्यावर एकदाचे त्यांचे दहा आकडे पूर्ण मोजून होतात आणि मग ते पुढची आज्ञा देतात!!
अशीच वेळ आणखी एकदा येते ती आपल्याला एखाद्या अवघड स्थितीत अडकवून आता आसनस्थिती होल्ड करा असे ते सांगतात तेव्हा. तेव्हाही इतक्याच निवांतपणे आकडे मोजायला त्यांना वेळ आणि पेशंस कसा असतो कळत नाही!! इथे आपण हे हातपाय मानेचे कडबोळे घातले तर खरे आता हयातून सुटून पूर्ववत कसे व्हायचे ह्याचीच चिंता करत असतो. त्यांना नुसते होल्ड करा सांगायला काय जाते? आपल्याला क्षणाचा शंभरावा भाग देखील एखाद्या युगासारखा वाटत असतो. आपल्याला वाटत असते की त्यांचे मोजणे फास्ट फॉरवर्ड करावे आणि तेव्हा त्यांचा वेग मात्र कासवा इतकाच असतो.
कपालभातीची वेळ आली की तर खूपच गोंधळ होऊ लागतो. आधी संपूर्ण श्वास सोडायचा आणि दीर्घ श्वास घ्यायचा. मग श्वास बाहेर टाकत पोटही हलवायचे. त्याला झटके देत मागे पुढे करायचे. बाकी शरीर गदगदा हलवायचे नाही. फक्त पोट हलवायचे. आता इतकी सगळी ऍक्टिव्हिटी एकाच वेळेला जमवायची, शिवाय ते ज्या गतीने आकडे मोजत असतात त्या गतीने हे सगळे प्रकरण करायचे हे अवघडच जाते आणि गंमत म्हणजे एरवी अगदी संथ असणारी त्यांची आकडे मोजायची गती अशा काही वेळेला मात्र दुप्पट/ तिप्पट वाढलेली असते. कपालभाती करून झाल्यावर ते सांगतात की श्वास विरहित अवस्थेचा आनंद घ्या, कुठल्या क्षणी आपला श्वास पुन्हा चालू होतो आहे त्याकडे लक्ष द्या. तो क्षण पकडायचा प्रयत्न करा. इथे मात्र एवढी अख्खी कपालभाती करून झाल्यावर, त्यात अध्येमध्ये अनेकदा आता फक्त तो श्वासच नाही, तर सगळेच संपते आहे की काय असे वाटून गेल्यावर, श्वास पुन्हा चालू होतो आहे यातच आपला परमानंद सामावलेला असतो!!
तितली आसनाची तर आगळीच कथा!! कितीही प्रयत्न केला तरी आमची तितली काही जमिनीला टेकायला तयार होत नाही, ती सतत हवेतच उडत राहते! जमिनीवर टेकणार नाही म्हणजे नाही असा तिने दृढ निश्चय केलेला असतो. योग म्हणजे संकल्प आणि मनाची दृढता हे तितलीला नक्कीच माहिती असणार. आपण तर काय, तितली जितकी उडते आणि खाली येते, त्याच्यातही खुश असतो. तितक्यात योग शिक्षिका जणू आपल्याकडे बघूनच दिलेली असावी अशी आज्ञा देतात की वरच्या वर करू नका, मांडी आधी नीट जमिनीला टेकवा आणि मगच पाय वर घ्या!! आता टेकत असते तर नक्कीच टेकवले असते ना! (जिज्ञासूनी तितली आसन म्हणजे काय हे जाणून घेण्यासाठी नुसती बटरफ्लाय पोज सर्च करून थांबू नये तर ती करून देखील पहावी. अनुभव हीच खात्री असे कोणीसे म्हणून ठेवलेलेच आहे.) आमचे गुडघे म्हणजे तर खाशा सवाऱ्याच. मोडेन पण वाकणार नाही हा अस्सल मराठी बाणा त्यांत ठासून भरलेला असतो. ते कसे बसे अगणित वर्षांच्या प्रयत्नानंतर वाकायला लागलेच तर तितली आसन मध्ये त्यांचा रथ कायम जमिनीपासून दशांगुळे वरच राहतो. ते हवेतच असतात.
नंतर उभ्याने करायची आसने सुरु होतात. वृक्षासनाची वेळ येते. “हात नमस्कार मुद्रेत डोक्यावर ताणून धरा. उजव्या पायाचे पाऊल डाव्या मांडीवर ठेवा. आता एका पायावर शरीराचा तोल सांभाळा. दृष्टी समोर एका बिंदूवर स्थिर ठेवा.” शिक्षिका सांगतात. पण इथे दृष्टी नुसती भिरभिरत असते. आपण कोणत्याही क्षणी पडलोच तर कशाकशाचा आधार घेता येईल हे शोधत असते. भिंत जवळ पडेल की खुर्ची असा गहन विचार मनात चालू असतो. त्याच वेळी शिक्षिका सांगत असतात, ‘ शांत चित्त..स्वस्थ शरीर’. इतकी भीती वाटत असताना कसे राहायचे चित्त शांत आणि कधी व्हायचे आमचे शरीर स्वस्थ ???!!
तर आपल्याला इतके जमायला लागेपर्यंत बाकी वर्ग खूप पुढे निघून गेलेला असतो. त्यांच्याबरोबर आपण निवांतपणे शांतिमंत्र म्हणावा आणि कृतज्ञता बाळगत वर्ग संपवावा. कोण ते? कोण म्हणाले की वर्ग संपल्याबद्दल कृतज्ञता का म्हणून? जरा गंभीरपणे विचार करायला शिका आता तरी!! आपण योग करू शकतो म्हणून ह्या आत्म्याच्या वाहनाविषयी म्हणजे देहाबद्दल कृतज्ञता बाळगत, आपल्या आईवडिलांना, गुरुजनांना मनोमन नमस्कार करीत वर्ग संपवावा. कोपरापासून हात जोडू नयेत.
पण योगवर्ग संपला तरी वाहनाची देखभाल काय इतक्यात संपते होय? तसेही वर्गाच्या आधी तीन तास पोटात काही न गेल्याने हल्लक की हलके काय ते वाटायला लागलेलेच असते. मग खाद्ययोग करायला घ्यावा. वाहनात इंधनच नसेल तर वाहन चालणार कसे!! हलक्या पदार्थांचा आहार घ्यावा. हलके..म्हणजे तेलावरही तरंगणारे असे बटाटेवडे, कांदा भजी, मुंग पकोडे ह्या सारखे हलके पदार्थ असतील तर मनाला देखील तृप्तता येते. कधी कधी बदल म्हणून म्हणजे वर्षातील चार महिने आम्रयोग करावा. त्याच्या कृतीसाठी जिज्ञासूंनी लेखिकेशी संपर्क साधावा. आत्ता विनामूल्य माहिती देण्यात येईल. फक्त पुढच्या मौसमात आंब्याची एक पेटी लेखिकेकडे पोचवावी, इतकीच अल्प अपेक्षा आहे.
तर अशा रीतीने ह्या आत्म्याच्या वाहनाची म्हणजेच देहाची योगाच्या माध्यमातून केली जाणारी देखभाल सुफळ संपूर्ण होते. आमची झाली तशीच तुमची, ह्यांची, त्यांची देखील होवो!! शेवटी काय … ‘सर्वेपि सुखिनः सन्तु’ सांगणारी आपली परंपरा आहे.
देह नोहे जाणा
आत्म्याचे वाहन
करू संगोपन
तयाचे हो!!
योगाच्या माध्यमे
बुद्धी देह मना
लाभे संजीवन
सत्वर हो ।।
योगा संगे करा
असा खाद्ययोग
शांत होई मन
वृंदा म्हणे !!
- वृंदा टिळक.
पूर्व प्रसिध्दी - ऋतु गंध महाराष्ट्र मंडळ सिंगापूर. जुलै 2024
